8 điều thực tế có thể học từ Gen Z để sống chủ động hơn

Gen Z thường được dùng để chỉ những người sinh trong khoảng năm 1996 đến năm 2010. Một nghiên cứu do Roberta Katz, học giả nghiên cứu cấp cao tại Trung tâm Nghiên cứu Cao cấp về Khoa học Hành vi của Đại học Stanford, dẫn dắt mô tả những đặc điểm nổi bật của thế hệ này là tính tự lập, quan tâm đến người khác, coi trọng cộng đồng đa dạng, đề cao hợp tác, sự linh hoạt, tính phù hợp, sự chân thật và phong cách lãnh đạo ít thứ bậc.

Đây không phải là những phẩm chất chỉ dành cho người trẻ. Người đi làm, cha mẹ và bất kỳ ai muốn sống cân bằng hơn đều có thể chọn lọc để áp dụng.

1. Làm quen với thay đổi thay vì cố giữ mọi thứ bất biến

Nhiều người cảm thấy an toàn khi lịch làm việc, giờ ngủ, cách ăn mặc hoặc thói quen sinh hoạt luôn cố định. Sự ổn định có thể giúp giảm mệt mỏi khi ra quyết định, nhưng cuộc sống không vận hành mãi theo một khuôn mẫu. Công việc, công nghệ, các mối quan hệ và hoàn cảnh gia đình đều có thể thay đổi.

Bài học đáng chú ý từ Gen Z là xem khả năng thích nghi như một kỹ năng cần rèn luyện. Khi gặp thay đổi, hãy chia vấn đề thành ba câu hỏi: điều gì bắt buộc phải thay đổi, điều gì vẫn có thể giữ lại và bước nhỏ nào có thể làm ngay hôm nay? Cách tiếp cận này giúp giảm cảm giác mất kiểm soát và tăng khả năng phục hồi khi hoàn cảnh mới xuất hiện.

2. Đưa sức khỏe tinh thần vào danh sách chăm sóc thường xuyên

Các thế hệ trước thường được dạy phải chịu đựng, cố tỏ ra mạnh mẽ và tự vượt qua khó khăn. Gen Z góp phần khiến việc nói về căng thẳng, kiệt sức, lo âu và nhu cầu được nghỉ ngơi trở nên cởi mở hơn.

Quan tâm đến sức khỏe tinh thần không đồng nghĩa với né tránh trách nhiệm. Đó có thể là nhận diện dấu hiệu quá tải, điều chỉnh lịch làm việc, duy trì giấc ngủ, chia sẻ với người đáng tin cậy hoặc tìm hỗ trợ chuyên môn khi cần. Nội dung nguồn đề cập đến mối liên hệ giữa việc bỏ bê sức khỏe tinh thần và một số bệnh thể chất như tiểu đường, bệnh tim, đột quỵ; điểm này cần được kiểm chứng bằng tài liệu y khoa trước khi xem là kết luận phổ quát.

Một nguyên tắc thực tế là không đợi đến khi khủng hoảng mới chăm sóc bản thân. Hãy kiểm tra định kỳ mức năng lượng, chất lượng giấc ngủ và khả năng tập trung của mình.

3. Học cách dùng tiền có chủ đích

Gen Z được nhắc đến như một thế hệ sẵn sàng chi cho trải nghiệm, nhưng đồng thời cũng quan tâm đến tài chính từ khá sớm. Một số bạn tìm hiểu chứng khoán, tiền số hoặc quỹ tiết kiệm ngay khi còn đi học; nhiều người tự kiếm tiền, so sánh giá và ưu tiên giá trị sử dụng thay vì chỉ nhìn vào thương hiệu.

Điều nên học ở đây không phải là chạy theo mọi hình thức đầu tư đang thịnh hành. Đó là thói quen tìm hiểu trước khi chi tiền và phân biệt giữa nhu cầu, mong muốn với áp lực đám đông.

Có thể bắt đầu bằng quy trình bốn bước:

1. Ghi lại khoản chi trong một tháng.
2. So sánh giá và điều kiện sử dụng trước khi mua.
3. Dành một khoản cố định cho tiết kiệm hoặc quỹ dự phòng.
4. Chỉ tìm hiểu đầu tư sau khi đã hiểu rủi ro và khả năng mất vốn.

Các ví dụ về độ tuổi, hình thức đầu tư và hành vi tiêu dùng trong nội dung nguồn cần được kiểm chứng nếu sử dụng như dữ liệu đại diện cho toàn bộ Gen Z.

4. Sống chân thật nhưng vẫn có trách nhiệm

Gen Z thường muốn được nhìn nhận như những cá nhân độc lập. Việc thể hiện sở thích, cá tính và quan điểm riêng không nhất thiết là ích kỷ hay chống đối số đông. Trong nhiều trường hợp, chấp nhận con người thật giúp một người bớt phải duy trì hình ảnh không phù hợp và bảo vệ sức khỏe tinh thần.

Tuy vậy, sống thật không có nghĩa là nói hoặc làm mọi điều mình muốn mà không quan tâm đến người khác. Một cách cân bằng là phân biệt giữa giá trị cốt lõi và cách thể hiện. Bạn có thể giữ quan điểm riêng, đồng thời chọn ngôn ngữ, thời điểm và hành vi không gây tổn thương không cần thiết.

5. Đối thoại cởi mở và tôn trọng sự khác biệt

Gen Z có xu hướng coi ngôn ngữ nhạy cảm là một dạng lịch sự, trong khi một số người lớn tuổi có thể xem đó là sự quá mức. Hai bên không nhất thiết phải đồng ý với nhau, nhưng đều có thể thống nhất về nguyên tắc đối thoại: nói rõ, lắng nghe và không hạ thấp người đối diện.

Dữ liệu từ Viện Nghiên cứu Springtide được nội dung nguồn nhắc đến để mô tả mong muốn của Gen Z về những cuộc trò chuyện tôn trọng. Vì chưa có tài liệu độc lập kèm theo, nhận định này cần được kiểm tra trước khi dùng như kết quả nghiên cứu đại diện.

Khi gặp điều mình chưa hiểu, hãy hỏi với mục đích tìm hiểu thay vì chất vấn. Ngoài ra, sự hài hước và meme có thể giúp giảm căng thẳng, nhưng chỉ hiệu quả khi không biến thành chế giễu hoặc làm tổn thương người khác.

6. Trau dồi trí tuệ cảm xúc

Trí tuệ cảm xúc gồm khả năng nhận diện, điều chỉnh cảm xúc của bản thân và hiểu trạng thái của người khác. Kỹ năng này ảnh hưởng trực tiếp đến cách chúng ta làm việc nhóm, giải quyết mâu thuẫn và duy trì quan hệ.

Nhiều người thuộc thế hệ trước lớn lên trong môi trường ít khuyến khích bộc lộ cảm xúc. Họ có thể được dạy rằng im lặng và chịu đựng là biểu hiện của bản lĩnh. Gen Z cho thấy việc gọi tên cảm xúc, nói về nhu cầu và tìm kiếm sự hỗ trợ có thể là một cách trưởng thành hơn để xử lý vấn đề.

Một bài tập đơn giản là trước khi phản ứng, hãy tự hỏi: tôi đang cảm thấy gì, nguyên nhân gần nhất là gì và tôi muốn đề nghị điều gì cụ thể? Ba câu hỏi này giúp biến cảm xúc thành thông tin có thể sử dụng.

7. Biết nói không và bảo vệ ranh giới

Các thế hệ trước thường đặt sự hài lòng của người khác lên trước, kể cả khi nhu cầu cá nhân bị bỏ qua. Việc liên tục chịu đựng có thể tạo ra căng thẳng, oán giận và những mối quan hệ thiếu cân bằng.

Gen Z đề cao việc rời khỏi mối quan hệ thiếu tôn trọng khi cần thiết. Bài học phù hợp hơn với mọi lứa tuổi là học cách nói không đúng lúc, không phải cắt đứt mọi quan hệ ngay khi xảy ra bất đồng.

Có thể dùng công thức: nêu giới hạn, nói điều mình có thể đáp ứng và chỉ ra hệ quả nếu giới hạn tiếp tục bị vượt qua. Chẳng hạn: “Tôi có thể trao đổi vào ngày mai, nhưng không thể tiếp tục cuộc nói chuyện khi bị xúc phạm.” Nếu hành vi gây tổn hại lặp lại, giảm tiếp xúc hoặc rời đi là lựa chọn cần cân nhắc.

8. Chủ động với vấn đề môi trường

Gen Z thường thể hiện sự quan tâm rõ rệt đến rác thải, tái sử dụng, tái chế và những thay đổi chính sách có ảnh hưởng dài hạn đến môi trường. Đây là góc nhìn đáng học hỏi: vấn đề môi trường không chỉ là trách nhiệm của một nhóm hoạt động, mà liên quan đến lựa chọn hằng ngày và quyết định của cộng đồng.

Ở cấp độ cá nhân, có thể bắt đầu bằng việc giảm đồ dùng một lần, sử dụng lại những vật còn tốt, phân loại rác theo điều kiện địa phương và tìm hiểu chính sách môi trường nơi mình sống. Những hành động nhỏ không thay thế được thay đổi hệ thống, nhưng tạo ra thói quen và sức ép xã hội cần thiết.

Làm sao chọn bài học từ Gen Z để áp dụng phù hợp?

Tám bài học từ Gen Z có thể gợi mở cách sống chủ động hơn: thích nghi với thay đổi, chăm sóc sức khỏe tinh thần, dùng tiền có mục đích, sống chân thật, tôn trọng khác biệt, rèn trí tuệ cảm xúc, bảo vệ ranh giới và quan tâm đến môi trường. Bạn không cần áp dụng tất cả cùng lúc; hãy chọn một điều gần với hoàn cảnh hiện tại, thử trong hai tuần rồi xem điều gì thực sự hiệu quả. Khi thích nghi, vẫn cần giữ nguyên tắc; khi chăm sóc tinh thần, vẫn nên hoàn thành trách nhiệm; khi sống thật, vẫn phải tôn trọng người khác. Mỗi người trẻ có điều kiện sống và ưu tiên riêng, nên hãy chọn lọc thay vì áp dụng máy móc.