Bài học từ những tuổi thơ nhiều biến động của Obama, Steve Jobs và Justin Bieber

Hoàn cảnh gia đình có quyết định toàn bộ tương lai không?

Không. Một gia đình ly thân, tái hôn, nhận con nuôi, thiếu thốn hoặc có xung đột có thể tạo ra nhiều bất lợi, nhưng không phải là bản án cho cuộc đời đứa trẻ. Điều quan trọng hơn là trẻ có người lớn đáng tin cậy, cơ hội học tập, không gian phát triển năng lực và khả năng tự lựa chọn khi trưởng thành.

Ba câu chuyện dưới đây không nhằm lãng mạn hóa nghịch cảnh. Thành công của một cá nhân không chứng minh rằng mọi đứa trẻ trong hoàn cảnh tương tự đều sẽ thành công. Chúng chỉ cho thấy hoàn cảnh gia đình là một yếu tố, không phải yếu tố duy nhất.

Barack Obama đã lớn lên qua những thay đổi nào?

Năm 1963, khi Barack Obama khoảng 3 tuổi, cha ông là Barack Obama Sr. rời Hawaii để theo học chương trình nghiên cứu sinh tại Đại học Harvard; cha mẹ ông cũng ly thân trong giai đoạn này.

Hai năm sau, mẹ ông, Ann Dunham, kết hôn với Lolo Soetoro, một nghiên cứu sinh người Indonesia học địa lý tại Đại học Hawaii. Sau khi hoàn thành bằng cử nhân nhân học vào năm 1967, Dunham đưa Obama đến Jakarta để sống cùng chồng và làm việc tại Indonesia.

Obama chịu ảnh hưởng từ cả mẹ và cha dượng. Dunham tiếp tục chăm sóc, định hướng việc học cho con sau những thay đổi trong đời sống hôn nhân. Soetoro cũng để lại cho Obama những quan niệm cứng rắn về sức mạnh, sự khôn khéo và cách các cá nhân hay quốc gia đối xử với bên yếu thế. Đây là góc nhìn của một nhân vật trong gia đình, không phải nguyên tắc ứng xử đúng cho mọi hoàn cảnh.

Năm 1970, Dunham sinh Maya Kassandra Soetoro, em gái cùng mẹ khác cha của Obama. Khoảng giữa năm 1971, Obama được gửi về Hawaii sống với ông bà ngoại và bắt đầu học tại trường Punahou từ lớp 5. Mục tiêu của gia đình là giúp ông tiếp nhận nền giáo dục bằng tiếng Anh và làm quen với những giá trị giáo dục phù hợp hơn.

Trong thời gian ở Indonesia, bất đồng giữa Dunham và Soetoro ngày càng tăng. Dunham quan tâm sâu sắc đến văn hóa Indonesia, còn Soetoro thiên về lối sống phương Tây. Những khác biệt trong giao tiếp xã hội và cách sống khiến xung đột gia đình kéo dài, trước khi hai người ly hôn vào năm 1980.

Bài học thực tế từ trường hợp này là khi cấu trúc gia đình thay đổi, người lớn cần ưu tiên ba việc: duy trì người chăm sóc ổn định, bảo đảm việc học không bị đứt đoạn và giải thích thay đổi bằng ngôn ngữ phù hợp với độ tuổi của trẻ.

Steve Jobs đã nhận được gì từ gia đình nuôi và trường học?

Steve Jobs là con nuôi. Mẹ ruột của ông, Joanne Schieble, xuất thân trong một gia đình nông dân người Đức; cha ruột, Abdulfattah, là người Syria theo đạo Hồi. Do không nhận được sự đồng thuận của gia đình khi mang thai, Joanne đã nhờ một cặp vợ chồng hiếm muộn nuôi con. Clara và Paul Jobs sau đó nhận Jobs làm con nuôi và sống cùng ông tại California.

Jobs từng kể rằng khi còn nhỏ, ông không chào tạm biệt hoặc nói cảm ơn cha mẹ nuôi lúc họ đưa mình đến trường. Về sau, ông nhìn lại hành vi đó với sự hối tiếc, vì biết họ đã làm rất nhiều để ông có cơ hội trưởng thành. Chi tiết này cho thấy cảm xúc của một đứa trẻ về nguồn gốc và gia đình có thể phức tạp, đồng thời việc nhìn lại quá khứ khi trưởng thành cũng có thể thay đổi cách họ hiểu những người đã chăm sóc mình.

Khi Jobs khoảng 2 tuổi, mẹ ruột muốn nhận lại con. Hai gia đình tranh chấp một thời gian; cuối cùng Clara và Paul Jobs được quyền nuôi dưỡng hợp pháp với cam kết chăm sóc ông đến khi vào đại học.

Thời tiểu học, Jobs nghịch ngợm và thường gây rắc rối cùng bạn Rick Ferrentino, đến mức bị yêu cầu về nhà 2-3 lần. Bước ngoặt xuất hiện ở lớp 4 khi giáo viên Imogene Hill tìm được cách khơi dậy hứng thú học tập của ông. Một người thầy hiểu cách tiếp cận phù hợp có thể tạo ảnh hưởng lớn với học sinh từng bị xem là khó dạy.

Paul Jobs, một thợ máy làm việc tại xưởng laser, cũng ảnh hưởng sâu sắc đến con trai. Khi hai cha con dựng hàng rào quanh nhà ở Mountain View, Paul dạy rằng mặt sau, dù ít ai nhìn thấy, vẫn cần được làm cẩn thận như mặt trước. Quan niệm ấy về sự chỉn chu được gắn với cách Jobs yêu cầu sản phẩm Apple đẹp và hoàn thiện cả ở những bộ phận người dùng không nhìn thấy, chẳng hạn bảng mạch bên trong.

Nếu áp dụng bài học này vào công việc, có thể dùng một checklist ngắn: xác định người sử dụng sẽ nhìn thấy gì, kiểm tra phần bên trong có hoạt động ổn định không, rà soát những chi tiết dễ bị bỏ qua và đánh giá sản phẩm bằng tiêu chuẩn nhất quán từ đầu đến cuối.

Justin Bieber đã biến cơ hội nhỏ thành bước ngoặt thế nào?

Justin Bieber sinh năm 1994 tại Stratford, Ontario, Canada. Tuổi thơ của anh gắn với hoàn cảnh thiếu thốn: ngôi nhà ẩm thấp, có chuột và ít thực phẩm dự trữ. Anh được mẹ đơn thân Pattie Mallette nuôi dưỡng; cha rời gia đình khi Bieber mới 13 tháng tuổi và được mô tả là có vấn đề với rượu, lối sống thiếu ổn định.

Mallette từng trải qua nhiều biến cố, gồm bị xâm hại, nghiện rượu và ma túy, trộm cắp để kiếm sống, đồng thời làm mẹ khi mới 18 tuổi. Dù vậy, bà vẫn nuôi con trong điều kiện khó khăn. Bieber từng phải tính toán cả những khoản rất nhỏ trong cửa hàng vì tiền của hai mẹ con chỉ đủ mua một ly nước lọc.

Bieber được tiếp xúc với nhiều nhạc cụ. Anh có thể chơi trống, trumpet, guitar và piano; bắt đầu làm quen với trống từ khoảng 2 tuổi và học trống bài bản hơn ở tuổi 4.

Năm 13 tuổi, Bieber vừa chơi guitar vừa hát trên đường trước nhà hát Avon. Người qua đường cho cậu một ít tiền xu, nhưng sau đó quản lý nhà hát yêu cầu cậu rời đi. Cuối năm 2007, mẹ Bieber đưa các video biểu diễn của con lên YouTube để người thân và bạn bè xem. Những bản cover ca khúc của Usher, Chris Brown, Justin Timberlake và Ne-Yo thu hút Scooter Braun, người sau này trở thành quản lý của Bieber.

Ở tuổi 14, Bieber cùng mẹ chuyển sang Mỹ để phát triển sự nghiệp và ký hợp đồng âm nhạc với Usher tại Island Music. Từ một video được đăng với mục đích chia sẻ trong phạm vi gia đình, anh có thêm cơ hội tiếp cận ngành âm nhạc chuyên nghiệp.

Cách nhìn thực dụng từ câu chuyện này là cơ hội thường cần một sản phẩm cụ thể để được nhận ra. Với trẻ có năng khiếu, gia đình có thể quay lại phần trình diễn, lưu trữ có chọn lọc, xin phản hồi từ người có chuyên môn và chỉ mở rộng phạm vi chia sẻ sau khi cân nhắc quyền riêng tư.

Gia đình nên làm gì khi trẻ đang sống trong hoàn cảnh bất ổn?

Giữ một lịch sinh hoạt và người chăm sóc tương đối ổn định. Không bắt trẻ đứng về một phía trong tranh chấp của người lớn. Duy trì việc học, bạn bè và hoạt động giúp trẻ có cảm giác tiến bộ. Ghi nhận năng lực cụ thể thay vì chỉ nói chung chung rằng trẻ “có tài”. Tìm giáo viên, người thân hoặc cố vấn đáng tin cậy khi trẻ mất động lực. Khi chia sẻ hình ảnh, video của trẻ, cần cân nhắc sự đồng ý và dấu vết lâu dài trên mạng.

Điều gì giúp trẻ vượt qua biến động gia đình?

Gia đình không hạnh phúc không tự quyết định tương lai của một đứa trẻ. Qua câu chuyện của Obama, Steve Jobs và Justin Bieber, có thể thấy người chăm sóc ổn định, giáo dục phù hợp, năng khiếu, cơ hội rèn luyện và mạng lưới hỗ trợ đều góp phần mở rộng lựa chọn của trẻ theo thời gian. Tuy nhiên, đây là những trường hợp đã thành công nên dễ tạo cảm giác rằng nghịch cảnh luôn đem lại động lực. Thực tế, ly thân, nghèo đói, xung đột, nghiện chất hoặc thiếu an toàn có thể gây tổn thương lâu dài. Vì vậy, điều cần ưu tiên là bảo đảm an toàn, lắng nghe trẻ và kết nối các nguồn hỗ trợ thiết thực.