“Thành phố của người chết” ở Ai Cập: Vì sao người sống ở giữa nghĩa trang?

“Tuẫn táng ở Ai Cập” thực chất là gì?

“Tuẫn táng” thường được hiểu là việc chôn người sống theo người đã chết. Trong lịch sử Trung Quốc, thuật ngữ này gắn với những trường hợp người hầu, phi tần hoặc binh lính bị giết để chôn cùng vua chúa. Đây là một tập tục mang tính cưỡng ép và bị nhìn nhận là tàn bạo.

Câu chuyện về Ai Cập lại nói đến một hiện tượng khác: người sống cư trú, trông nom hoặc làm việc trong các khu nghĩa trang có lăng mộ và nhà mồ. Vì cùng liên quan đến việc sống gần nơi chôn cất, một số bài viết phổ thông gọi hiện tượng này là “tuẫn táng”, nhưng cách gọi đó không chính xác nếu dùng như tên của một nghi lễ chôn sống.

Al-Qarafa là hệ thống nghĩa trang và khu lăng mộ lớn ở Cairo, hình thành qua nhiều thời kỳ. UNESCO xếp các khu nghĩa trang phía bắc và phía nam thành một phần của Khu Cairo lịch sử, nơi có nhiều lăng mộ, quần thể tang lễ và công trình tôn giáo. Tư liệu UNESCO cũng ghi nhận một bộ phận dân cư đã cư trú trong khu vực này theo thời gian.

Vì sao có người sống trong khu nghĩa trang?

Nguyên nhân không thể gói gọn trong một niềm tin duy nhất. Al-Qarafa là không gian lịch sử rộng lớn, nằm trong một đô thị đông đúc. Qua nhiều thế hệ, một số gia đình làm nghề chăm sóc mộ, trông coi lăng mộ hoặc sinh sống trong những khu nhà mồ, đặc biệt khi họ thiếu lựa chọn nhà ở khác.

Một số công trình tang lễ có sân, phòng phụ hoặc cấu trúc đủ rộng để sử dụng cho việc nghỉ ngơi, thăm viếng và chăm sóc mộ. Từ đó, khu vực này dần xuất hiện các hoạt động đời thường như cửa hàng nhỏ, xưởng sửa chữa, quán ăn và chợ. Tư liệu báo chí quốc tế từng mô tả những gia đình chăm sóc mộ sống qua nhiều thế hệ trong các khu lăng mộ, đồng thời ghi nhận hàng chục nghìn người cư trú trong những khu dân cư nằm giữa nghĩa trang.

Vì vậy, không nên diễn giải rằng mọi gia đình Ai Cập đều phải chuyển vào nghĩa trang sau khi có người thân qua đời. Cũng không có căn cứ để nói đây là một quy định chung của xã hội Ai Cập hiện đại. Với nhiều gia đình, việc đến mộ là hoạt động thăm viếng, cầu nguyện và chăm sóc người đã khuất; với một số cộng đồng khác, cư trú trong khu nghĩa trang liên quan đến lịch sử đô thị, nghề nghiệp và điều kiện kinh tế.

Người Ai Cập có thật sự cảm thấy hạnh phúc khi sống cạnh mộ?

Cách mô tả này cần được đọc thận trọng. Văn hóa Ai Cập, cũng như nhiều xã hội khác, coi trọng quan hệ gia đình và việc tưởng nhớ người đã mất. Người thân có thể đến mộ để cầu nguyện, dọn dẹp, thăm viếng hoặc tổ chức những dịp tưởng niệm. Những hành động đó có thể đem lại cảm giác gắn bó và bình tâm.

Tuy nhiên, nói rằng người dân “hạnh phúc” hoặc xem việc sống trong nghĩa trang là một vinh dự cho tất cả mọi người sẽ đơn giản hóa thực tế. Khu dân cư trong nghĩa trang cũng gắn với thiếu thốn hạ tầng, tranh chấp không gian, áp lực đô thị và nguy cơ di dời. Năm 2023, Associated Press đưa tin một số lăng mộ và công trình trong Thành phố của người chết bị ảnh hưởng bởi các dự án đường sá, cho thấy nơi này vừa có giá trị di sản vừa chịu sức ép phát triển đô thị.

Có thể hiểu hiện tượng này qua ba lớp:

Nếu tham quan, cần ứng xử thế nào?

Al-Qarafa không chỉ là điểm tham quan. Đây là nơi có người sinh sống, có mộ phần và công trình tôn giáo. Du khách nên xem đây là một khu dân cư - di sản nhạy cảm, không phải bối cảnh để chụp ảnh gây sốc.

Checklist ứng xử cơ bản:

Đi vào ban ngày và ưu tiên tuyến tham quan có hướng dẫn địa phương. Hỏi trước khi chụp người dân, sân nhà mồ, nội thất lăng mộ hoặc nghi lễ tôn giáo. Không tự ý mở cửa, bước vào khu vực có dấu hiệu là không gian riêng tư. Nói chuyện vừa đủ nhỏ, mặc trang phục kín đáo và không đùa cợt về người đã khuất. Không chạm vào bia mộ, đồ thờ, cây cối hoặc vật dụng của gia đình. Kiểm tra quy định hiện hành trước chuyến đi vì khu vực có thể chịu ảnh hưởng của bảo tồn, giao thông hoặc dự án xây dựng.

Một số bài viết du lịch kể rằng khách phải cầm hoặc đeo hoa khi vào khu mộ, hoặc sẽ gặp tai họa nếu làm người chết “thức giấc” vì tiếng ồn. Đây nên được xem là chi tiết truyền miệng hoặc diễn giải dân gian, không phải quy định tham quan đã được nguồn chính thức xác nhận.

Cần hiểu đúng gì về “tuẫn táng ở Ai Cập”?

“Tuẫn táng ở Ai Cập” là cách gọi dễ gây hiểu nhầm. Al-Qarafa, thường được biết đến với tên Thành phố của người chết ở Cairo, là khu nghĩa trang lịch sử có lăng mộ, công trình tôn giáo và một bộ phận cư dân sinh sống, làm việc; đây không phải nghi lễ chôn sống hay quy định buộc mọi gia đình ở cạnh mộ. Khi tìm hiểu hoặc tham quan, nên dùng cách gọi “cư trú trong khu nghĩa trang al-Qarafa” để phản ánh đúng bối cảnh đô thị và di sản. Đồng thời, cần phân biệt dữ kiện về cư dân, người chăm sóc mộ và sinh hoạt hiện nay với các lời kể chưa được xác nhận về việc mang hoa, thời gian lưu trú hay điều cấm kỵ.