Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn ngày 9/8 âm lịch: Lịch sử và ý nghĩa

Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn bắt nguồn từ đâu?

Đồ Sơn là vùng đất ven biển Hải Phòng, nơi đời sống cộng đồng từ lâu gắn với nghề đánh cá, thời tiết và sự an toàn trên biển. Theo truyền thuyết, thần tích được lưu truyền tại địa phương, lễ hội chọi trâu hình thành từ nhu cầu tìm kiếm sự che chở của các lực lượng linh thiêng và cầu mong thịnh vượng, hạnh phúc. Một số cách kể cho rằng tục lệ đã xuất hiện từ khoảng thế kỷ 18, nhưng đây là lớp thông tin thuộc truyền thuyết và ký ức dân gian, cần phân biệt với niên đại được xác nhận bằng tư liệu lịch sử.

Một sự tích kể rằng vào đêm rằm tháng 8, người dân miền biển nhìn thấy một tiên ông chăm chú xem hai con trâu chọi nhau trên những con sóng bạc. Từ đó, hình ảnh trâu chọi được gắn với đời sống tâm linh của người Đồ Sơn. Thời điểm mở hội cũng được liên hệ với lúc chuyển từ vụ cá nam sang vụ cá bắc, khi ngư dân có thời gian nghỉ ngơi hơn và điều kiện biển thuận lợi hơn.

Một truyền thuyết khác kể về thủy quái đầu rồng, mình trâu từng quấy nhiễu vùng biển. Sau khi dân làng lập đàn cầu thần linh phù hộ, xác thủy quái trôi dạt vào khu vực mỏm Nghè, dưới chân núi Ngọc. Người dân lập đền thờ và tổ chức nghi lễ. Sau năm đêm, bảy ngày, trên mâm bột dùng trong lễ xuất hiện dấu chân chim. Từ đó, thần Điểm Tước được suy tôn làm thành hoàng của tổng Đồ Sơn. Dân gian cũng truyền rằng vào ngày lễ thần, trước cửa đền Nghè xuất hiện cảnh đôi trâu chọi nhau.

Câu ca:

“Dù ai buôn đâu, bán đâu

Mồng chín tháng tám chọi trâu thì về

Dù ai bận rộn trăm bề

Mồng chín tháng tám nhớ về chọi trâu”

cho thấy sức hút của ngày hội đối với cộng đồng địa phương và những người đi xa.

Lễ hội có ý nghĩa gì với người Đồ Sơn?

Ý nghĩa của lễ hội nằm ở sự kết hợp giữa tín ngưỡng, phong tục và sinh hoạt cộng đồng. Người dân đến hội để tưởng nhớ các vị thần được thờ tại địa phương, duy trì mối liên kết làng xã và cầu mong “nhân khang, vật thịnh”, tức người khỏe mạnh, vật nuôi sinh sôi, cuộc sống đủ đầy.

Vì vậy, chọi trâu không nên được hiểu đơn giản là một cuộc thi đấu động vật. Trong không gian lễ hội truyền thống, trâu là biểu tượng được cộng đồng trao cho những giá trị như sức mạnh, lòng can đảm, sự bền bỉ và khí phách thượng võ. Di sản này được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2012; lễ hội cũng được khôi phục và tổ chức thường niên từ năm 1990 theo thông tin của cơ quan quản lý địa phương.

Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn diễn ra như thế nào?

Lễ hội gồm hai phần: phần lễ và phần hội. Hai phần có thể đan xen trong chuỗi hoạt động chuẩn bị và ngày chính hội.

Phần lễ

Phần lễ mở đầu bằng lễ tế thần Điểm Tước, tiếp đó là lễ rước kiệu bát cống, long đình, cờ thần và đoàn trâu đi trình thành hoàng làng. Nhạc bát âm, cờ hội và nghi thức rước tạo nên không khí trang nghiêm, nhấn mạnh mối liên hệ giữa các “ông trâu” với cộng đồng đã lựa chọn, chăm sóc và đưa chúng vào hội.

Trước đây, lễ tế thần được tổ chức ở các giáp trong tổng Đồ Sơn, với vật lễ và thủ tục khá cầu kỳ. Hiện nay, nghi lễ được triển khai tại từng phường, xã; các già làng hoặc người có uy tín thường đảm nhiệm vai trò chủ lễ. Nội dung cốt lõi vẫn hướng đến việc cầu xin sự phù hộ của đất trời, sông núi và vùng biển.

Phần hội

Phần hội diễn ra vào ngày chính hội 9/8 âm lịch. Một tiết mục đáng chú ý là múa khai hội do 24 tráng niên chia thành hai hàng biểu diễn. Động tác vừa mềm mại vừa mạnh mẽ, kết hợp với trống và thanh la để tạo nhịp điệu dồn dập, khích lệ không khí thi đấu.

Tiếng trống hội không chỉ có tác dụng biểu diễn. Theo cách lý giải của các lão làng, nhịp trống khi khoan thai, lúc dồn dập giúp làm nóng không khí sân đấu và thúc giục các “ông trâu”. Người đánh trống cần có sức bền và khả năng điều khiển tiết tấu, từ những tiếng “tùng, tùng, cắc, cắc-cắc” đến cao trào của trận đấu.

Chọn và luyện trâu chọi có gì đặc biệt?

Việc chuẩn bị cho hội thường bắt đầu từ nhiều tháng trước, thậm chí từ cả năm. Trâu phải được người có kinh nghiệm tuyển chọn, mua về, nuôi dưỡng và rèn luyện riêng.

Tiêu chí chọn trâu

Kinh nghiệm dân gian Đồ Sơn lưu truyền một bài văn vần mô tả 16 nhóm đặc điểm cần xem xét, gồm đầu, mặt, trán, tai, sừng, hàm, tóc, khoang cổ, ức, các khoáy, khung sườn, thân, chân, đuôi, bụng và bộ phận giao phối. Người chọn còn quan sát thói quen, dáng đi và biểu hiện khí chất của trâu đực. Đây là tri thức dân gian, không phải một bộ tiêu chuẩn thú y hiện đại.

Cách luyện trâu

Trâu được tập chạy, lội bùn, leo dốc hoặc leo núi để tăng sức bền và khả năng thích nghi với thời tiết. Một số kỹ thuật dân gian có thể bao gồm chỉnh sửa, vót sừng theo cách của từng chủ trâu. Trâu cũng được làm quen với đám đông, âm thanh lớn và màu sắc rực rỡ.

Người nuôi dùng các động tác “nhử” hoặc “ghé” trâu qua hai bên cổng sắt để khơi dậy phản xạ tự vệ và tiến công. Khi vào trận, trâu được tháo dây ở khoảng cách nhất định rồi lao vào nhau. Những thế đánh như vồ, đánh dập, luồn sừng, bẻ, lật, gảy hoặc quỳ thường được mô tả là phát sinh theo bản năng khi trâu “kháp sới”, không thể huấn luyện hoàn toàn theo mệnh lệnh.

Các trận đấu có thể diễn ra quyết liệt, đôi khi kéo dài khoảng 40 phút theo ghi chép dân gian. Hình ảnh trâu thi đấu bền bỉ được cộng đồng xem như biểu tượng cho tinh thần gan dạ và khí phách của người Đồ Sơn.

Sau lễ hội, trâu chọi được xử lý ra sao?

Một nét nghi lễ đặc biệt là trâu thắng hay thua đều được mổ thịt để tế lễ trời đất sau khi hội kết thúc, với mong muốn cầu mùa màng và thời tiết thuận hòa. Dân gian cũng lưu truyền quan niệm ăn thịt trâu chọi trong dịp lễ sẽ gặp may mắn. Đây là niềm tin phong tục, không phải kết luận có thể kiểm chứng bằng khoa học.

Đi hội chọi trâu Đồ Sơn cần lưu ý điều gì?

Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn thường diễn ra vào ngày 9/8 âm lịch, gồm phần lễ thờ thần Điểm Tước và phần hội với các trận đấu trâu. Đây là dịp tìm hiểu tín ngưỡng cầu bình an, mùa màng thuận hòa, tinh thần cộng đồng và khí phách thượng võ của cư dân miền biển Hải Phòng. Khi lên kế hoạch tham dự, nên xem thông báo của chính quyền địa phương về thời gian, địa điểm, số vòng đấu, phương án phân luồng và quy định an toàn từng năm. Ngày 9/8 âm lịch không cố định theo lịch dương, vì vậy cần tra lịch của đúng năm dự định đi. Các truyền thuyết về tiên ông, thủy quái và thần Điểm Tước nên được hiểu trong bối cảnh ký ức dân gian, tín ngưỡng địa phương.